Oudjaars overwegingen 2020


Overwegingen aan het einde van 2020, een visie van J. L. Blankestein
Het jaar dat wij vandaag afsluiten wijkt af van die van de laatste decennia. Misschien wel van de laatste 70 jaar. Wij bouwden welvaart op, zekerheden, sociale vangnetten en vertrouwen erop dat we in staat zijn die te behouden. Maar in de natuur en het milieu waarin wij hier op aarde leven doen zich al eeuwen lang ‘onverwachte’ ontwikkelingen voor. Dat kunnen natuurrampen zijn (vulkaanuitbarstingen, orkanen, stormen en wateroverstromingen) maar ook levensbedreigende verstoringen van onze gezondheid en ons welzijn. Ik denk dan aan bacteriën (de Pest) en virussen (De Spaanse griep en het Corona-virus) maar ook ziektes als TBC, malaria, rode hond, cholera, ebola, HIV/aids, mazelen, pokken en lepra. Het is nu 100 jaar geleden dat de Spaanse griep vele tientallen miljoenen, schattingen zijn er van 20 tot 100 miljoen, mensen over de hele wereld het leven kostte. Nu de stand van de medische wetenschap meer inzicht heeft in hoe virussen en bacteriën zich gedragen, kan er – gelukkig – ook sneller op worden gereageerd. Toch moeten we alert zijn en blijven op mogelijke gevolgen, die bij de ontwikkeling van vaccins niet in beeld zijn geweest en bij de selectie van testpersonen niet zijn geconstateerd. Ik wijs maar op het softenon-drama in 1960: Thalidomide is een geneesmiddel dat het Duitse farmaceutische bedrijf Chemie Grünenthal op 1 oktober 1957 als slaapmiddel, sedativium, pijnstiller en als middel tegen zwangerschapsbraken op de markt kwam. In 1960 werd het in meer dan 40 landen gebruikt. Het was populair als slaapmiddel en als middel tegen ochtendmisselijkheid. Het was in ons land bekend onder de merknaam Softenon. Nadat bleek dat het middel ernstig schadelijk was voor de ongeboren vrucht van moeders die het gebruikten, werd het in 1961 in de meeste landen voor de oorspronkelijk bedoelde indicatie van de markt gehaald. Bijna 10.000 kinderen waren inmiddels geboren met ernstige aandoening ten gevolge van de medicatie, de helft daarvan in West-Duitsland, waar het middel zonder recept verkrijgbaar was. Zo was dit 60 jaar geleden de realiteit.
Wij moeten attent blijven bij onze pogingen het virus buitenspel te zetten. Mijn terughoudendheid over het Pfizer-vaccin, dat binnen 5 maanden is ontwikkeld en uitgetest en ook het label ‘veilig’ heeft gekregen, stemt mij onzeker. Nog erger dat minister Hugo de Jonge het volk over de streep tracht te trekken door over 'veilig’ en ‘winnaars’ te spreken. De 22.000 proefkonijnen die door Pfizer zijn getest waren ‘gezonde mensen’ uit alle leeftijdsgroepen, maar hoe reageren personen die medische problemen hebben en daarvoor medicijnen slikken op dit vaccin? Ik begrijp dat binnen de kortste tijd zoveel mogelijk mensen moeten worden gevaccineerd om de economische verliezen te beperken, Maar als de inenting met dit vaccin moet worden gestopt, door welke oorzaak dan wel, is de schade in geld en vertrouwen niet te overzien. De sneltesten, die 2 weken geleden werden geïntroduceerd, waren een gerede oplossing om snel testresultaten te krijgen, maar tijdens de Kerst kwam al naar buiten dat er twijfels zijn over de betrouwbaarheid van de testen. Mensen die een sneltest laten doen en een gunstige, negatieve uitslag krijgen, hebben mogelijk toch corona. Een test die hier duizenden keren per dag wordt gedaan, mist 40% van de coronagevallen, blijkt uit onderzoek van het Leids UMC. Dat sneltests niet zo betrouwbaar zijn als mensen, zonder klachten, zich laten ttesten, was al bekend,maar nu blijkt dat die het virus bij mensen met klachten ook lang niet altijd opsporen. Het gaat om sneltests van de farmaceut Abbott. De steekproef was relatief klein maar de onderzoekers waarschuwen toch voor een lage betrouwbaarheid. Volgens de farmaceut is de test wel nauwkeurig, maar hier spelen naast medische aspecten ook commerciële belangen mee. We moeten de waarschuwing van het LUMC dat uitslagen niet altijd betrouwbaar zijn: een negatieve uitslag is niet altijd negatief, serieus nemen. Wij leven in een wereld waarin voor bepaalde groepen geld, winst en commerciële belangen de manna zijn die wij moeten dienen, ook als daarmee de positie van de mens in het gedrang komt. Daarnaast wordt verwacht dat de meer besmettende gemuteerde corona-virussen ook Europa en ons land werkzaam worden. Verder hebben we een halve en later een vrijwel hele lockdown afgekondigd maar het aantal registreerde besmette personen daalt niet als gehoopt. De corona-pandemie houdt samenlevingen en economieën in hun greep. De rekenmeesters en politieke bestuurders gaan er echter vanuit dat in 2022 de problemen zijn opgelost. Dat gebeurt op basis van aannames, maar of die ook bewaarheid worden,, niemand weet dat zeker. Ik ook niet, het kan allemaal in een sneltreintempo onder controle zijn. Dat hoop ik, maar het kan ook heel anders verlopen. Los daarvan lopen er een aantal scenarios op de achtergrond, die een grote invloed kunnen uitoefenen over onze toekomst. Ik noem er maar een paar: The great Reset, de vergroening en verduurzaming, Trump en Biden, geo-ontwikkelingen, de strijd om de wereldmacht, het kantelen van de macht van fossiele naar duurzame energie, de gevaren van het monetaire beleid van de centrale banken en het waardeloos maken van ons geld en dan de opbouw en inrichting van de samenleving van de toekomst met robotisering, kunstmatige intelligentie, meer bèta-gericht handelen (algoritmes), de macht van data, internet en digitalisering. Een aantal waarden moet opnieuw worden gewogen, zoals klimaat, milieu en natuur, de sociaal-maatschappelijke fundamenten en de staatsinrichting van Europa. Een herwaardering van de democratie en het neoliberalisme is onontkoombaar. Een herprofilering van de waarden arbeid, opleiding, om- en herscholing, inkomen, wonen, veiligheid en privacy is noodzakelijk. Het was voor mij dit jaar een sobere Kerst, maar wel met een zelf bereide Kerstdis.
Een ontwikkeling die in de VS zichtbaar wordt is die van een president in de wacht en een vernederende president, die zijn herverkiezing niet heeft kunnen verwezenlijken. Een president die de wereld naar zijn hand wilde zetten. Hij slaagde daarin niet. Hij verloor de verkiezing, alleen dat accepteerde hij niet. Hij bleef, zonder enig bewijs daarvoor, rechtbanken, parlementen van deelstaten, de Opperrechters en de 74 miljoen Amerikanen die op hem hadden gestemd en zijn 85 miljoen, waarschijnlijk voor een groot deel dezelfde die op hem hadden gestemd, volgers op sociale media, bestoken met informatie dat hem door stemfraude 2,7 miljoen stemmen waren ontnomen. Vier jaar geleden telden psychiaters al vast dat bij Donald Trump psychische storingen werden vastgesteld en dan niet alleen dat hij een pertinente leugenaar was en een narcist, maar dat er ook ernstiger medische afwijkingen werden waargenomen. Zo is er nu sprake van zijn onvermogen om een nederlaag te accepteren en dat hij van alles bedenkt, om alsnog een eervolle nederlaag te bereiken. Waar ik mij zorgen over maak zijn ‘geluiden’ die suggereren dat hij de komende vier jaar op het tweede plan door wil blijven regeren en het Joe Biden onmogelijk gaat maken zijn sociaal en economisch beleid uit te voeren, met als zijn enige doel over 4 jaar terug te komen als president. Dit kan gaan leiden tot burgerlijke onlusten van Trump’s rechts-revolutionaire achterban om hun steun te geven aan de in hun ogen bedrogen leider. Maar de gevolgen daarvan kunnen enorme proporties aannemen in de VS en in de wereld, dus ook in Europa. Met name de vraag of wij ons moeten blijven onderwerpen aan het neoliberale systeem, met de vrije markten en de koppeling aan het kapitalisme. Als de VS worden getroffen door een ineenstorting van het financieel/monetair en economische systeem zal dat ook in de rest van de wereld grote problemen en veel onrust veroorzaken.
Als ik naar Nederland kijk staan wij aan de vooravond van een periode van grote ontwikkelen, die verschuivingen zullen veroorzaken in ons financieel/economisch en sociaal/maatschappelijk welzijn. Daarbij heb ik ook twijfels of de transitie van een monetair beleid van de waarde van ons geld naar waardeloos geld, zonder maatschappelijke problemen zal verlopen. Wij zullen de status van een rijk land kwijtraken zodra duidelijk wordt dat geld waardeloos is geworden en dat schulden niet langer relevant zijn voor de bepaling van de status van een land, een continent. De verschuiving van fossiel naar duurzaam is daarvan één aspect, maar ook de wijze waarop wij in een nieuwe samenleving kunnen omgaan met nieuwe normen als robotisering, digitalisering, beta-opgeleidingen in ons onderwijs, de wetenschap, de macht van data en internet en de intelligentie van computers. Het is hard om te stellen maar de tijd van voor corona is voorbij, daarvoor in de plaats komen jaren, deccennia, met grote onzekerheden en hard werken aan de invulling en omscholing naar een geheel nieuwe periode. Ik voorzie, ik ben geen waarzegger, dat basisrechten voor mensen opnieuw moeten worden bevochten, afgedwongen omdat alle belanghebbende partijen in de komende periode zullen trachten hun toekomstige belangen veilig te stellen door het innemen van strategische posities. Op zich zouden de belangen van burgers in dat proces moeten worden behartigd door democratische instituten, onze politici. Maar zolang er een meerderheid is die zich gedragen als lakeien van het neoliberalisme, heb ik daar geen vertrouwen in. Die dienen het belang van het kapitalisme en daar heeft het volk weinig tot niets van te verwachten.
Er zullen voortrekkers, pioniers, moeten komen die zich zullen moeten gaan inzetten tot een maatschappij waarin de belangen van alle partijen: burgers, bedrijfsleven, overheden, inclusief de wetenschap en onderwijs, en die van ons klimaat, milieu en de natuur vorm zullen geven. Die zullen door de gevestigde orde, al diegenen die belangen hebben in de fossiele industriële productie en het daarmee gepaard gaand financieel bezit, worden tegengewerkt, hun aanpak zal worden vertraagd dan wel ontmoedigd met financiële ondersteuning. Maar er zullen ook grote veranderingen optreden door nieuwe technologie. Neem bijvoorbeeld de quantumcomputer, waarvan Google een prototype heeft, de Sycamore en de Chinezen de Jiuzhang, die beiden de Boson sampling met goed gevolg hebben uitgevoerd met 53 qubits in 3 minuten en 20 seconden. Ter vergelijking: de snelste supercomputer ter wereld, de Japanse Fugaku, zou hier duizenden jaren over doen. En een huis-tuin-en-keuken-computer, zoals die van U en mij, heeft daar minstens 2,5 miljard jaar voor nodig. Dit is een revolutionaire ontdekking, maar of het een verrijking of een bedreiging wordt voor de mensheid is nog maar de vraag. Usernames, wachtwoorden en kluiscodes zijn in seconden te kraken. Het zou best kunnen zijn dat over een aantal jaren, stel 10 tot 15 jaar, quantumcomputers de huidige samenleving compleet ontdoen van de rekenmodellen en de daaraan gekoppelde systemen. Mogelijk verdwijnt de mogelijkheid om geld over te boeken, gaan cybercriminelen de macht overnemen, veranderen alle materiële waarden. Komen er nieuwe machthebbers die aan de knoppen gaan draaien en bepalen zij het leven van de wereldbevolking. Maar dat wij nu op een kruising van wegen staan die ons uiteindelijk gaan leiden naar een geheel nieuwe wereldorde, dat zie ik helder in beeld. Maar hoe de mens daar uiteindelijk uitkomt is voor mij vaag, duister, misschien wel een hel.
Of er eerder momenten in de geschiedenis zijn geweest die vergelijkbaar zijn geweest met die van die waarvoor wij nu zijn gesteld? Mijn antwoord luidt bevestigend. De laatste keer was dat de overgang van de Middeleeuwen naar die, die nu aan zijn einde is gekomen. De Middeleeuwen sloot af in een periode waarin het volk bestond uit burgers, die woonden in steden en waarvan velen ambachtslieden waren, die in gilden verenigd waren en een eigen opleiding van personeel voerden, dan de boeren in het buitengebied, agrarische en veeboeren veelal een combinatie van beiden en dan de lieden die in het buitengebied verbleven, zonder de bescherming van de steden. Daarnaast was er de adel, die grote bezittingen hadden en het bestuur uitvoerde. De adel was verdeeld in de hoge adel, keizers, tsaren en koningen, en de lagere adel met graven, hertogen en baronnen.
Beweging werd in die tijd hoofdzakelijk gegenereerd door windmolens en paardenkracht. Na 1770, de periode waarin de Schotse moraalfilisoof Adam Smith, werkte aan zijn onderzoek naar de aard en oorzaken van de rijkdom van landen, werden ontdekkingen gedaan die de samenlevingen grondig onderuit haalden. Alles wat vertrouwd was en een bepaalde zekerheid gaf, ging op de schop als gevolg van ontdekkingen op het gebied van een versnelling van beweging en communicatie en uit een nieuwe denkrichting dat in een individualistische maatschappij het najagen van eigenbelang het algemeen belang moet dienen. Adam Smith onderbouwde dat met zijn vrijemarkt theorie en de koppeling van de economie aan het kapitalisme.
Als eerste werd de stoommachine uitgevonden, waarvan het prototype in 1706 op de markt kwam van de uitvinders Thomas Newcomen, een smid met een hoge IQ, en Thomas Saverys, een loodgieter, en die werd ingezet voor het wegpompen van grondwater in steenkoolmijnen in Engeland. Het duurde tot 1764 voordat de Schot James Watt een patent registreerde waarmee zijn stoommachine, die werd aangedreven met steenkool (fossiele brandstof), algemeen bruikbaar was. De eerste stoommachine (atmospherische of vuurmachine) in Nederland werd op 9 maart 1776 in gebruik genomen. De eerste stoomboot werd in 1783, ontworpen door de Fransman Claude François Jouffroy d’Abbans. De North River Steam Boat, in 1807 ontworpen door Robert Fulton, was de tweede stoomboot die op commerciële basis geëxploiteerd werd. Het schip, door latere generaties veelal de Clermont genoemd, maakte op 17 augustus 1807 zijn eerste reis van Albany naar New York, een afstand van 220 km en voerde op de rivier de Hudson een lijndienst uit. In 1819 voer de eerste stoomboot de Atlantische Oceaan over, van New York naar Liverpool.
Voordat de moderne verbrandingsmotor werd toegepast, gebruikte men eerst nog stoommachines bij de fabricage van de eerste auto’s. Een van de bekendste ontwerpers van de stoomauto is Nicolas Joseph Cugnot (1725-1804). Deze officier gebruikte zijn stoomauto voor opdrachten binnen het leger. Ook Gurney ontwierp een stoomauto in 1832 voor de verbinding tussen Gloucester en Chettenham in Engeland. De gangbare snelheid was toen ongeveer 25 kilometer per uur. Eenzelfde ontwikkeling was te zien in Nederland waar Sibrandus Stratingh uit Groningen in 1834 een (succesvol) experiment deed met een stoomauto. Tot aan de uitvinding van de verbrandingsmotor ontwikkelde de stoomauto zich geleidelijk, maar hij kon niet op tegen de verbrandingsmotor. De voordelen van deze motor waren voornamelijk een veel lager gewicht en minder brandstofverbruik voor meer vermogen. De T-Ford was de eerste auto die aan de lopende band werd geproduceerd. In 1918 was de helft van alle auto's in de wereld een Ford T. In 1924 kostte deze nog maar $290.
De eerste stoomlocomotief dateert van 21 februari 1804 gemaakt door Richard Trevithick en werd gebruikt in de Pen-y-darren ijzermijn. 21 jaar later, op 27 september 1825 gaat de eerste commerciële treindienst voor goederen van start. Op 15 september 1830 vond de opening plaats van de eerste lijn met dubbelspoor tussen de Engelse industrie- en havensteden Liverpool en Manchester, tevens de eerste lijn waarop passagiers met stoomtreinen en volgens een vaste dienstregeling werden vervoerd. Op 5 mei 1836 reed de eerste trein op het Europese vasteland tussen Mechelen en Brussel. Op 7 december van datzelfde jaar reed tussen Nürnberg en Fürt, in het toenmalige Koninkrijk Bayern de eerste trein. Drie jaar later, op 20 september 1839, reed de eerste trein in Nederland van Haarlem naar Amsterdam. Op 25 juni 1864 reed de eerste tram in Nederland: een paardentram van de The Dutch Tramway Company (DTC). De tramlijn liep van Den Haag naar Scheveningen over de Scheveningseweg. Den Haag was ook de stad waar over het wijdvertakte railnetwerk de stoomtram voor het eerst in 1878 reed. Het gehele land volgde daarop. De eerste elektrische tram reed al in 1881 in Zandvoort maar dat was geen succes. In 1890 volgde in Den Haag een elektrische accutram die wel succescol was. Vaals was de eerste plaats in Nederland waar in 1894 een elektrische tram met bovenleiding reed. In het begin van de twintigste eeuw volgden diverse grote steden met een elektrisch kabelnetwerk boven de spoorlijnen.
Tijdens de Franse Revolutie (1792/93) experimenteerde de Fransman Claude Chappe met diverse methoden om snel berichten over grote afstanden door te geven. In 1793 werd zijn semafoor- of optische telegraafsysteem tussen Parijs en Rijsel (ca 220 km) voor het eerst in gebruik genomen. De snelheid waarmee de Chappe-telegraaf werkte was voor die tijd verbluffend. Via de vijftien seinposten deed een bericht er dertien minuten over. Een koerier te paard had daar minstens twintig uur voor nodig. Later, tijdens de Europese veroveringen van Napoleon werd de lijn Parijs – Rijsel (Lille) via Brussel en Antwerpen doorgetrokken tot zelfs naar Amsterdam en de lijn die van Parijs naar het zuiden liep tot Venetië. Er heeft dus kortstondig in 1813 een directe verbinding tussen Amsterdam en de Middellandse Zee bestaan. Na de val van Napoleon werden deze "vijandelijke" lijnen ontmanteld. Kennelijk zag men niet in dat het netwerk nog van nut kon zijn. De optische telegraaf van Chappe heeft in Frankrijk ruim 50 jaar dienstgedaan en werd pas met de komst van de elektrische telegraaf rond 1850 verdrongen. Op 14 februari 1876 werd in de Verenigde Staten door Alexander Graham Bell een patent aangevraagd op de uitvinding voor improvement of telegraphy ("verbetering van de telegrafie"). Enkele jaren daarvoor was het de Italiaanse immigrant Antonio Meucci al gelukt om een telefoonverbinding tot stand te brengen. In 1871 wilde hij zijn teletrophone patenteren, maar omdat hij het benodigde geld niet had, bleef het bij een patentaanvraag, die al na drie jaar afliep en wegens verder geldgebrek ook niet werd verlengd. Hierdoor was het Bell die op 7 maart 1876 het eerste patent op de telefoon verkreeg. Ondanks het patent wilde het apparaat van Bell eerst niet functioneren, totdat hij drie dagen later, op 10 maart, per ongeluk een flesje met zuur omstootte. In een reflex riep hij zijn assistent te hulp: "Mr. Watson, come here. I want to see you." Thomas Watson, die in een andere kamer van het huis verbleef en daardoor buiten gehoorafstand was, kwam direct. Door het apparaat had hij duidelijk de stem van Bell gehoord.

Waarom zo’n lange intro, vraagt U zich misschien af. Om duidelijk te maken hoe de ontdekking van stoom als energie een gigantische omwenteling teweeg heeft gebracht in het denken en doen van mensen en hoe groot de veranderingen voor de mensen van toen moeten zijn geweest, Weefgetouwen konden veel sneller worden aangedreven met stoom dan met stromend water, wat tot dan toe gebeurde. Paard en wagen verdwenen naar de achtergrond, post hoefde niet langer door de koets te worden verplaatst. Vanaf 1865 hoefde mensen zich niet te voet meer te verplaatsen door de ontdekking van een toestel dat op onze fiets leek. Het was een tweewieler, gebouwd door de Fransman Pierre Michaux en zijn oon Ernest. Hun vélocipède had een ijzeren frame en ijzeren wielen. Aan de voorwielen waren trappers gemonteerd en kende nog geen kettingaandrijving. De oorsprong van het ontwerp is echter onduidelijk. Mogelijk zijn ook Pierre Lallement en de gebroeders Olivier bij de oorsprong betrokken geweest. Zeg maar in de periode van 1770 en 1870 is het volk geconfronteerd met omwentelingen op technisch gebied met een vertaling naar sterk veranderde sociaal/maatschappelijke normen en waarden, als gevolg van de industriële revolutie, die generaties lang niet in het voordeel van het volk uitvielen. Dit hele proces is later in een stroomversnelling terechtgekomen door de ontdekking van de stroom aan het einde van de 19e eeuw. Dankzij Thomas Edison, Nikola Tesla, Werner von Siemens, Alexander Graham Bell en Lord Kelvin werd elektriciteit essentieel in de moderne samenleving. Uiteindelijk komt de industriële revolutie aan zijn einde door het gebruik van fossiele energiebronnen, als steenkool, olie en aardgas en zijn wij genoodzaakt om over te schakelen op duurzamer energie, die het klimaat niet verder zal belasten. Dus stappen we honderden jaren terug naar windenergie. De CO2-uitstoot in de huidige volumes, is een bedreiging voor het welzijn van deze en komende generaties. Maar bedreigingen komen er ook van andere kanten. Neem het monetaire beleid van de centrale banken met enorme geldverruimingen waardoor voor geld lenen op kapitaalmarkten geen dan wel nauwelijks nog rente meer betaald hoeft te worden. Dat betekent ook dat burgers voor hun spaarcentje bij de bank geen vergoeding meer krijgen en dat pensioenfondsen hun pensioenverplichtingen moeten berekenen met extreem lage verrekenrentes en misschien straks nog wel met negatieve correcties. Pensioenfondsen moeten hun rendement maar halen uit ‘de markt’ en uit koerswinsten op aandelenkoersen die vol zitten met ‘luchtballonnen’. Dat heeft wel tot gevolg dat de waarde van ons geld steeds verder daalt. Een uitspraak die een jaar geleden werd gegeven door een panel van financiële deskundigen op de vraag wat ‘ons geld nog waard is’, was, na een lange stilte, ‘wat de markt er nog voor geeft’. Maar dan is de vraag waaraan de markt dat toetst. Dan is er een nieuwe monetaire theorie waarbij geld waardeloos wordt gemaakt en vervangen wordt door ‘fiat geld’. In dat systeem hebben overheden geen staatsschulden meer en kunnen zij geld scheppen zoveel ze willen. Dan wordt geld nog slechts een ruilmiddel, en is sparen en pensioen opbouwen zinloos. Maar op de achtergrond nog twee andere ontwikkelingen. De eerste is dat cybercriminelen slimmer en intelligenter zijn dan de diegenen die waken over ons geld: de banken maar ook de Toezichthouders op de financiële instellingen. Het hacken van personalia is al lang geen topprestatie meer, maar meer dagelijks handelen. Daarnaast wordt de financiële sector, wereldwijd, bedreigd door de quantumcomputer, waarover ik hierboven al geschreven heb. Met een druk op de knop kunnen ze beschikken over alle geheime wachtwoorden en codes om bij ons geld te komen, bij de stand van de huidige beveiliging. Dan is er nog slechts een mogelijkheid over en dat is geld te ontdoen van hun waarde. Dan worden de nieuwe peilers van de maatschappij: kennis, opleiding, data, misschien ook vastgoed en de merken en patenten van bedrijven, maar daarmee wordt de burger ontdaan van de opgebouwde reserves voor moeilijker tijden. De vraag is dan namelijk hoe het prijspeil van essentiële goederen gaat reageren. Een mega-inflatie of een deflatie? Als geld geen waarde meer heeft, kan een tussenwoning, die nu €280.000 kost, heel gemakkelijk ‘door de markt’ op een miljoen worden gewaardeerd. Want geld heeft geen waarde meer. Er gaat de komende tijden, misschien wel eeuwen, veel veranderen, daarom is het van het grootste belang dat wij ons nu al voorbereiden op alle veranderingen die een bedreiging voor ons welzijn kunnen worden. Er zijn altijd personen, partijen en systemen die een maximaal resultaat willen behalen uit veranderingen van het systeem.
De beurskoersen hielden stand ondanks de corona-pandemie. De AEX steeg dit jaar ruim 3%, de DJIA steeg 6% ondanks een daling van de dollar t/o de euro van 1%. Daar staat tegenover een stijging de goudprijs in dollars van bijna 25% en een exorbitante stijging van de bitcoin van 380%. Wat eruit springt is de enorme stijging van de bitcoin die op 1 november nog $13783 noteerde en op Tweede Kerst door de $25000 schoot en daarna met gemak is doorgestegen: de $28.000 voorbij. Voor beleggers in de bitcoin kan het jaar niet meer stuk. De digitale munt is vooral na oktober hard omhoog gegaan. Eerder deze maand werd nog de piek van eind 2017 aangescherpt met een stand van boven de $20.000. Het grote verschil met de vorige rally van de bitcoin uit 2017 is dat grote beleggers nu ook meedoen met het omarmen van de cryptomunt. De enorme steunpakketten die de centrale bankiers dit jaar hebben gelanceerd om de coronacrisis te bestrijden, speelt een rol voor marktpartijen om bescherming te zoeken in de digitale munt. Daarnaast is er ook steeds meer animo vanuit het bedrijfsleven om te werken met de bitcoin. Zo heeft onder meer de digitale betalingsdienstverlener PayPal een lans gebroken voor cryptomunten. De grote vraag is of er nog meer voor de bitcoin in het vat zit de komende tijd. Op het huidige niveau heeft de digitale munt nog nooit gestaan, maar volgens van de bitcoin houden er rekening mee dat met aanhoudende interesse van grote beleggers de cryptomunt vaart kan blijven houden. Dit is wat de markt verwacht. Wat hier staat is dat de centrale banken met hun monetaire verruimingsbeleid hun valuta vrijwel waardeloos hebben gemaakt en bezien vanuit dat standpunt ook kunnen beleggen in de bitcoin, die ook waardeloos is alleen daarmede zijn op de korte termijn veel grotere winsten te maken (maar ook verliezen als de markt, stapjes terug doet). Ik denk dat de monetaire autoriteiten de koersontwikkeling van de bitcoin angstvallig volgen. De rente op 10 en 30-jarig papier Nederlandse Staat daalde met 0,44%.
Als U zich afvraagt waarom de aandelen dit jaar, nadat in februari ook ons land werd getroffen door corona-besmettingen, ziekenhuis opnames en behandelingen op Intensive Care (IC-afdelingen en een stijgend aantal overledenen, niet dan wel incidenteel werden getroffen door koersdalingen, hieronder een aantal overwegingen. Als de economische groei krimpt, en dat deed hij in 2020, dan zou het heel normaal zijn geweest als er verliezen op de financiële beurzen zouden zijn opgetreden. En dat gebeurde niet, zelfs het tegendeel vond plaats. Er werd feest gevierd en velen begrepen daar iets van. Hier speelden drie ontwikkelingen een rol. Op de eerste plaats werd duidelijk wat de gevolgen zijn van het gewijzigde monetaire beleid dat Mario Draghi, de toenmalige bestuursvoorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB), vanaf 2016 voerde. Op 23 juli 2012 sprak hij de gedenkwaardige woorden uit "Within our mandate, the ECB is ready to do whatever it takes to preserve the euro. And believe me, it will be enough." Na de ECB-vergadering van 6 september 2012 werd bekendgemaakt dat de ECB inderdaad tot het onbeperkt opkopen van dit schatkistpapier zou overgaan. De Duitse Bundesbank was ertegen, maar begin 2016 startte de ECB met het opkopen van staatsobligaties. Dit eerste opkoopprogramma bedroeg €2.600 mrd. Nadien zijn nieuwe programma’s uitgevoerd en aangekondigd. Het resultaat was dat er geldmarkten werden overstroomd met goedkoop geld, waar dan weer onvoldoende belangstelling voor was. Daarop daalde de rente nog verder, de Nederlandse Staat kan nu op de kapitaalmarkt voor alle termijnen t/m 30 jaar geld lenen en krijgt daarop rente toebetaalt. Het resultaat was dat de rente op spaargelden van burgers naar vrijwel nul (€10 per jaar voor €100.000) daalde en voor grotere bedragen naar een negatieve rente. Veel van het overtollige geld werd gebruikt door (dag)handelaren/speculanten/gokkers op de effectenbeurzen. Kennelijk ondersteunen de centrale bankiers deze aanwending van het geld aangezien zij geld in de markt blijven pompen, want zij doen niets om het opblazen van de beurskoersen te voorkomen. Maar …...……………… het kan ook een beleid ondersteunen, zonder dat ze daarmee naar buiten hoeven te komen op dit moment. Zij zijn doende de waarde aan ons geld te ontnemen, door de drukpersen, beeldspraak, 24/24 7/7 op de hoogste snelheid te laten draaien, zodat geld niet schaars meer is en waarvoor ook geen rente meer voor betaald behoeft te worden. U weet dat ik grote twijfels heb of zo een monetair systeem draagvlak heeft/krijgt in de samenleving. 4500 jaar geleden ontstond geld als ruilmiddel in het toen al hoogontwikkelde Mesopotamië (tegenwoordig Irak), waar toen nog graan werd geruild voor dieren en daarvoor een hoeveelheid zilver tussen werd geschoven. Het ruilmiddel vertegenwoordigde een waarde in de vorm van een edel metaal, zoals zilver en goud. In 1967 werden de laatste Nederlandse guldens (67% zilver) geslagen. Die tijd is definitief voorbij. Er is inmiddels zoveel digitaal geld in omloop dat de beheersing ervan en het Toezicht erop, inclusief een gigantische hoeveelheid financiële producten als swaps en derivaten, onbeheersbaar is geworden. Het lijkt erop dat de centrale banken bezig zijn de waarde van ons geld te ontnemen, alleen vertellen ze dat nog niet, ze wachten op een geschikt moment om dat in de openbaarheid te brengen. Dus daar moeten de spaarders, pensioenfondsen en verzekerden van lijfrentes bij verzekeraars op wachten. Het beeld komt overeen met het financiële beleid van de Europese Unie en de 27 EU-lidstaten. Ze ondersteunen financieel de bedrijven en instellingen die getroffen zijn en worden door de lockdowns, die gepaard gaan met de corona-pandemie. Daardoor lijkt het erop alsof de economische krimp geen gevolgen heeft voor de meeste bedrijven en hun werknemers. Daarmee wordt een droomscenario gecreëerd. Maar de rekening ervan wordt gepresenteerd aan de belastingbetalers van deze en volgende generaties. Slim, zullen de KK’s (Knappe Koppen) ons wijsmaken, geniaal zelfs! Dat is de nieuwe tijd! Maar in feite is dat a-sociaal beleid: onze kinderen en kleinkinderen opschepen met de afbetaling van door deze generatie gemaakte schulden, om zo de huidige rijkdom zo lang mogelijk in stand te houden. Want, wordt ons wijsgemaakt: wij krijgen zelfs van de geldverschaffers, waarvan wij dat geld lenen, rente, stel ½% , toebetaald, maar dat betekent wel dat de hoofdsom a pari (100%) moet worden terugbetaald. Tenzij geld waardeloos is/wordt, net zoals de bitcoin (BTC) (het woord ‘coin’ suggereert ‘munt’) nu, waar al >$28.000 werd betaald voor 1 bitcoin. De bitcoin heeft geen enkele waarde, het is in feite ‘helemaal niks’, waar de ‘markt’ (speculanten en gokkers) gigantische bedragen voor betalen. Bezie in dit licht ook de waarden die op de financiële platforms worden toegekend aan bedrijven die zich gereed maken voor ‘morgen’ en ‘overmorgen’ in een wereld met waardeloos geld. Maar ja, dat is nu eenmaal de nieuwe tijd. Eerder in deze essay heb ik al beschreven dat de pionnen aan het verschuiven zijn. Dat er geëxperimenteerd wordt door de KK’s met nieuw beleid, nieuwe rekenmodellen en waarden en normen. Dat betekent niet dat al die probeersels ook gaan slagen. Neem een monetair beleid dat waardevol geld, wat het heel lang is geweest, gaat devalueren naar waardeloos. Heeft dat enige kans van slagen? De rijken dezer aarde zijn dan ineens net zo rijk als de armen en de armen worden net zo rijk als de rijken. Alles wordt dan monopoly geld, maar de grote vraag is dan hoe het prijspeil gaat reageren. Nederland, Duitsland, Zwitserland en Luxemburg zijn dan ineens net zo arm als de Zuid-Europese landen als Griekenland, Spanje, Portugal en Italië. Spaargeld is dan ontdaan van zijn waarde, want geld is dan nog slechts waard wat de markt nog voor geld, zolang er geld in overvloed te krijgen is, voor over heeft. Dat zien we al gebeuren met de Amerikaanse dollar zeker in relatie tot de enorme prijsstijgingen voor de bitcoin. Maar in plaats van geld zullen wel nieuwe waarden ontstaan: kennis, opleiding, wetenschap, merken en patenten, en het hele proces van digitalisering met robotisering, Kunstmatige Intelligentie, de quantumcomputer, data, terwijl de gevaren voor het klimaat, het milieu en de natuur blijven evenals de intelligentie van de cybercriminaliteit. Zo zal ook van belang zijn hoe geo-machtsverschuivingen gaan plaatsvinden. Stel dat De Chinezen, de Russen en de Britten een deal sluiten over de verdeling van de macht, welke gevolgen zou dat dan hebben voor continentaal Europa, Amerika, Afrika, India en Oceanië? Maar zover is dat nog niet en of die optie er ooit zal komen ………… wie zal het zeggen. Iedere toekomst is onzeker.

Jan Blankestein Amstelveen, Oudjaar 2020


Terug