Wij staan op een kruising van wegen en welke richting slaan wij in


Samenleven moet over andere boeg, een visie van J. L. Blankestein
Onze generatie staat voor de enorme opdracht om de maatschappij op een duurzame leest te schoeien. Jongeren vragen daar nadrukkelijk om. Ze zien nu onvoldoende aandacht voor hun belangen in de wereld van morgen.
Onze economie ontwikkelt zich sinds de Schotse moraalfilosoof prof. Adam Smith (1723-1790), vader van de klassieke economie en een van de pijlers onder het liberalisme, in sneltreintempo. Smith meende dat het nastreven van het eigen, individuele belang niet verkeerd is, omdat het ook een groter maatschappelijk belang kan dienen. Als grondlegger van de vrije markt en de IndustriŽle Revolutie bracht hij een koppeling met het kapitalisme tot stand. De Russische econoom Nikolaj Kondratjev ontdekte in de jaren dertig van de vorige eeuw dat er sinds de vrijemarkteconomie structuele golven van voorspoed waren ontstaan met een lengte van zestig jaar. Na een periode van technische vooruitgang en toenemende welvaart kwam er steeds een overgangsperiode, waarin alle ballast die tijdens die zestig jaar groei was ontstaan, werd opgeruimd. Kondratjev werd in 1938 in opdracht van Stalin geŽxecuteerd omdat zijn vooruitstrevende economische ideeŽn niet strookten met het sovjet regime. De technische vooruitgang werd zichtbaar in de komst van materiŽle zaken als stoommachine en spoorwegnet, stofzuigers en strijkbouten, telefonie en telegrafie, treinen, de fiets, stroom, licht, telefonie, telegrafie en telex, de auto en de motor, het vliegtuig, radio, de lopende band, de fotografie en de film, televisie, de automatisering, de ICT, de sociale netwerken met email en internet en straks de robotisering en de digitalisering. Voor de burgers waren van belang na de 2e Wereldoorlog: de oudedagsuitkering van Willem Drees, later de AOW, de sociale vangnetten, de koelkast, de douche met warm water, TV, vacantie, de eerste auto, buitenlandse reizen naar Duitsland, Frankrijk, Spanje, Griekenland, Turkije en Thailand, luxere betaalbare huizen, soms een tweede auto, de skireisjes naar Oostenrijk, Zwitserland, ItaliŽ en de Franse Alpen en even een weekendje naar Parijs, Berlijn Londen en zelfs New York. Daarnaast kwamen er sociale vangnetten en betere medische zorg. De vooruitgang was mogelijk door de inzet van fossiele energie, naar later bleek een grote bedreiging voor het klimaat en de natuur. Daarom is een complete herinrichting van onze samenleving nodig, met het oog op de toekomst van onze jongeren.
De laatste transitie (opruimperiode), die kwam na de langdurige economische voorspoed van 1875 tot 1929, duurde twintig jaar. Ze omvatte de crisis van de jaren dertig, met een werkloosheid van 25% met grote armoede, een krimp van onze economie (BNP) met 30%, waardoor veel bedrijven hun zaken en fabrieken moesten sluiten, en een crash van de Dow Jones (1929-1932) van 89%, waardoor banken omvielen en veel spaargeld verloren ging en daarna de Tweede Wereldoorlog, inclusief de naweeŽn daarvan. In 1949 begon weer een lange economische welvaartsgolf van zestig jaar. Ons land kon een wederopbouw bewerkstelligen door de Marshallhulp. Deze groeigolf duurde tot 2008, het jaar van de hypotheek-, banken- en eurocrisis. In de overgang naar de volgende lange golf (stel: van 2030/35 tot 2090/2100) moet alles wat overtollig is, worden vernietigd, zodat de volgende generatie weer met een schone lei kan beginnen. Wij bevinden ons nu nog volop in de beginfase van het opruimen en dat duurt, met het huidige beleid, nog wel tien tot vijftien jaar. Ik vrees namelijk dat al het overbodige geld dat onder het neoliberale beleid is geschapen, als sneeuw voor de zon zal verdwijnen.
De monetair-financiŽle en politieke autoriteiten hebben van het verleden geleerd welke voetangels en klemmen ze deze keer moeten vermijden. De Knappe Koppen (KKís) van vandaag pogen zo een gigantische terugval te voorkomen. Het adagio is: vasthouden wat we hebben opgebouwd en daarop verder bouwen. Of dat gaat lukken, weten we niet. De modellen die daarvoor worden gebruikt, zijn gedateerd en niet geschikt om nieuwe impulsen te geven aan de economische activiteiten. Dit is het gevolg van vier ontwikkelingen: de coronapandemie, de terugval van de wereldhandel (onder andere door hergebruik van goederen), de conversie van fossiel naar duurzaam, en de opbouw en inrichting van de samenleving voor onze jongeren en hun nakomelingen (rentmeesterschap). Uit de geschiedenis weten we dat na iedere pandemie de wereld is veranderd. Ik neem aan dat de tijd van vůůr corona niet meer terugkomt. Wat de KKís ons nu voortoveren, is een ruim geldbeleid, met gratis geld, in de hoop dat de problemen daardoor vanzelf worden opgelost. Wij burgers worden daarmee geconfronteerd door de vrijwel-nul-rente op spaargeld en stijgende pensioenpremies dan wel lagere pensioenuitkeringen. Onderwijl zijn de hypotheekrentes nog nooit zo laag geweest, waardoor de huizenprijzen stijgen. Het zijn tekenen dat de waarde van geld afneemt.
De jongeren van vandaag staan anders in de samenleving dan die van gisteren. Denk aan de beweging van de 16-jarige Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg en het thema van de jaarlijkse bijeenkomst van het World Economic Forum in Davos in 2021: The Great Reset, in de context van de Ēherinrichting van onze samenlevingĒ.`Jongeren kijken kritisch naar het politieke beleid van de gevestigde partijen. Dat beleid kun je zien als neoliberaal met een sociaal randje, met een te kleine antenne voor klimaat, milieu en natuur (biodiversiteit). Die jongeren zien onvoldoende aandacht voor hun belangen in de wereld van morgen. Wat op ons afkomt, zijn robotisering, de quantumcomputer, kunstmatige intelligentie, meer bŤta-gericht handelen (algoritmes), de macht van data, internet en digitalisering. Een aantal waarden moet opnieuw worden gewogen, zoals klimaat, milieu en natuur, de sociaal-maatschappelijke fundamenten en de staatsinrichting van Europa. Een herwaardering van de democratie en het neoliberalisme is onontkoombaar. Een herprofilering van de waarden arbeid, opleiding, om- en herscholing, inkomen, wonen, veiligheid en privacy is noodzakelijk. Onze generatie staat voor een enorme opdracht. Wat ons in dit proces nog allemaal te wachten staat, ik kan het U niet zeggen. De auteur is oud-bankdirecteur.

Jan Blankestein Amstelveen, Kerst, 2020


Verder