Het einde van een lange periode gaat slechtoffers eisen en het volk betaalt de rekening mee: een visie van J. L. Blankestein


Wij staan op een kruising van wegen, wij bevinden ons nog in de laatste fase van een ontwikkeling die ons, als gevolg van fossiele energie welvaart heeft gebracht. Dat is verleden tijd, de transitie ligt voor ons en daarachter gloort de toekomst. De komende periode zullen wij afscheid moeten nemen van veel wat vertrouwd aanvoelde, waar we aan gewend zijn geraakt, aan zekerheden in ons leven. Hoe lang de overgangsperiode gaat duren is nog onzeker en wordt mede bepaald door het beleid, dat politici gaan voeren. Er moet veel ballast worden opgeruimd voordat een nieuwe generatie met een schone lei kan beginnen te bouwen aan een nieuwe samenleving: die van morgen en overmorgen.
Momenteel worden we geconfronteerd met rekenmodellen die niet meer werken en er zitten systeemfouten in de wijze waarop wij denken problemen op te kunnen lossen. Wij werken met Knappe Koppen (KK’s) die heel deskundig denken te zijn op één onderdeel van de samenleving, maar die met oogkleppen op naar de samenleving kijken. Ik geef enkele voorbeelden: corona, probleem waarover de nodige deskundigheid noodzakelijk is om te bestrijden. Dat ontbreekt in de Nederlandse politiek. Dus wordt een groep deskundige wetenschappers in stelling gebracht, het OMT, die het kabinet adviseren hoe het virus te bestrijden. Er komt een COVID-19 Red Team, die naar de sociaal/maatschappelijke gevolgen van het corona-beleid kijkt, maar die heft zich op 1 november 2021 weer op. De onafhankelijke experts die tijdens de coronacrisis de overheid adviseerden als team, heeft geen vertrouwen meer in het Outbreak Management Team (OMT) en de regering, luidt hun verantwoording. Maar in werkelijkheid verdwenen de adviezen van dit team in een la op het ministerie van VWS: het maakte het corona-beleid te complex, om die adviezen ook nog mee te kunnen nemen in het politieke beleid. 3½ maand verder oordeelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) die aspecten als een lacune in het beleid. En terecht. Het OMT adviseerde met oogkleppen op. De samenleving wordt opgezadeld met de problemen.
Ander voorbeeld: de monetaire KK’s in Frankfurt. Het bestuur van de Europese Centrale Bank (ECB) en de 19 directeuren van de Centrale Banken van de eurolanden, in ons land Prof Dr Klaas Knot, een hele Knappe Kop op monetair terrein, maar ook mensen met oogkleppen op. In 2012/2016 wisselt de ECB haar doelstellingen. Niet langer is haar opdracht ‘de bescherming van de waarde van ons geld en het bewaren van de koopkracht’ maar ‘het stimuleren van de economie’. De negatieve gevolgen ervan raken de burgers: de rente op het spaargeld daalt naar 0% en de rendementen op beleggingen van ons opgebouwde pensioengeld dalen zover dat gepensioneerden al 8 jaar geen inflatiecorrectie meer krijgen. Christine Lagarde komt naar Nederland om de klachten te aanhoren. Haar reactie: dat is de prijs die betaald moet worden voor het monetaire beleid. De geld- en kapitaalmarkten worden overstroomd met grote hoeveelheden gratis geld. Gevolg: stijgende prijzen van koopwoningen en de daaraan gekoppelde WOZ-waarden van alle koopwoningen in Nederland, lage hypotheek-rentetarieven en ‘gratis’ geld voor de overheden en het grote bedrijfsleven. Dat gratis is maar beperkt want ook al was de rente negatief, de hoofdsom van de staatsleningen moet wel terugbetaald worden (door volgende generaties). Maar wat iedereen op zijn vingers kan natellen is dat als er veel meer geld in de markten gepompt wordt als er nodig is, er luchtbellen op de financiële markten gaan ontstaan (effecten stijgen sterk in waarde) en treedt geldontwaarding op. Mede als gevolg van de corona-pandemie ontstaat een inflatie, stijgende prijzen voor goederen en diensten, die alleen maar bestreden kan worden met hogere rentetarieven.
Het geheel van deze ontwikkelingen vraagt om een kanteling van het financieel/monetaire beleid en een compensatie voor huishoudens met een lege portemonnee, omdat de energieprijzen, gas, stroom, benzine en verwarming, prijzen in de supermarkten en uitgaven als vliegtickets, vakanties, recreatie en de horeca zijn gestegen. Maar dan hebben Klaas Knot en de minister van Financiën Sigrid Kaag, ineens oogkleppen op en zien de sociaal/maatschappelijke gevolgen van de monetaire ontwikkelingen niet. Een stijging van de lonen voor de gestegen prijzen betekent een ramp voor het monetaire beleid (Knot) en een compensatie voor de stijgende prijzen van de kant van de overheid is op dit moment onbespreekbaar (Kaag): na de Voorjaarsnota (over 4 maanden) zien we wel, maar reken niet op volledige tegemoetkoming, zei ze in de Tweede Kamer. Alsof mensen bij de supermarkt op de lat kunt kopen.
De ECB treuzelt met het kantelen van de monetaire beleid: we moeten niet te vroeg de geld- en kapitaalmarkten gaan verkrappen en de rente gaan verhogen. Maar Klaas Knot zegt dat de inflatie wel tot medio volgend jaar kan duren. Verder als de FED ertoe overgaat de beleidsrente te verhogen zal de ECB moeten volgen om de pariteit van de euro met de dollar in evenwicht te houden. Maar wat de praeses van ECB ons voorhoudt is een dalende inflatie in het 4e kwartaal. Ja, dat kan heel goed zo zijn, maar dan daalt het inflatiecijfer dat gerelateerd wordt aan die van 12 maanden eerder, maar de feitelijke inflatie (dat de burger in zijn portemonnee voelt) blijft gewoon bestaan. Nu wordt de feitelijke inflatie getoetst aan de 1,7% van januari 2021, maar in november a.s. wordt de feitelijke inflatie getoetst aan de 5,9% van november vorig jaar. Als zich dit op deze wijze gepresenteerd gaat worden, de inflatie is gedaald onder het streefniveau van 2%, is dat een valse voorstelling van zaken. Maar ja, zo werkt het rekenmodel.
Wij zitten opgescheept met het kabinet Rutte IV, gevormd door dezelfde coalitiepartijen als Rutte III, die er eerder een enorme chaos van hebben gemaakt en die uitblonk in het instellen van werkgroepen, adviescomité’s en -raden en tafels, om vanuit de markt het kabinet te adviseren over het te voeren beleid. Waar wij nu achter komen is dat middels lobbyisten de belangen van het bedrijfsleven zo optimaal mogelijk werden en worden behartigd, zowel in ons land als in Brussel. Positieve rapporten over de haalbaarheid van projecten waren en zijn te koop. De 7 klimaattafels werden bemand door deskundigen die vooral de belangen van de bedrijven waar ze op de loonlijst stonden, behartigden. Voor de financiering van de kosten van huizen werd een nieuw concept gepresenteerd: een lening niet aan de huiseigenaar, geen hypotheek maar een lening aan het huis. De kosten van rente en aflossing moeten wel betaald worden door de huiseigenaar en als daar geen ruimte voor is, wat dan? Het kabinet Rutte IV is een noodgreep, dat zijn regeerperiode niet volmaakt. 4 coalitiepartijen die besluiten opnieuw 4 jaar samen door te gaan. Ze krijgen geen vertrouwen van het kiezersvolk en blijven achtervolgd worden door het desastreuze beleid van Rutte III. Volgens de laatste peilingen verkiezen ze 23 zetels in de Tweede Kamer. Volt, BBB en JA21 rukken op en als Omzigt met Keijzer en van Dam met 1 partij mee gaan doen aan de volgende verkiezingen dan vindt er een omwenteling plaats waarbij de conventionele regerende partijen van tafel worden geveegd.
Wij zetten ons in voor economische ontwikkelingen en economische groei, met de hoogste prioriteit. Dat is een grote vergissing. Weliswaar streven centrale banken daar al jaren naar en offeren daaraan andere waarden op, maar aan het einde van de rit is economie de resultante van het gevoerde monetaire beleid. Wij zijn op een punt aangekomen dat centrale banken worden gedwongen ingrijpende maatregelen te gaan nemen om een einde te maken aan de geldontwaarding, door rentes weer te gaan verhogen, waardoor de inflatie weer binnen normen gebracht kan worden. Ik doel dan niet op de gepubliceerde inflatiecijfers, want die geven niet de feitelijke stand van zaken weer. Die geven slechts de mutatie aan ten opzichte van 1 jaar eerder. In dat rekenmodel is het mogelijk dat het inflatiecijfer een deflatie aangeeft, terwijl er sprake is van een feitelijke inflatie. Wij, als euroland, zijn in eerste instantie afhankelijk van het financieel/monetaire beleid zoals dat door de ECB in Frankfurt wordt uitgevoerd. Ik heb er weinig vertrouwen in dat de ECB met het aangegeven beleid ons uiteindelijk in rustiger vaarwater loost. Daarvoor herken ik geen visie over de ontwikkelingen, die wij kunnen verwachten. Het beeld dat Frankfurt ons meldt is dat van pappen en nathouden en zo lang mogelijk de in 2016 door Mario Draghi ingeslagen weg intact te houden. Ik zeg, vergeet dat: het leidt ons naar een situatie waarin chaos welig tiert. Volg de FED en kies voor ballast opruimen en een gezond monetair statuut bouwen, waarop komende generatie verder kunnen bouwen. Is zo een model momenteel beschikbaar. De actualiteit leert ons dat de luchtbellen op de effectenmarkten zijn begonnen leeg te lopen. En terecht, bomen zijn nooit eerder tot in de hemel gegroeid en zullen dat ook nooit doen. Vanuit het verleden zijn situaties van ‘utopia’ altijd, meestal op een hardleerse wijze, door de markte tot de orde geroepen.
Tot slot, wij staan aan de vooravond van de herinrichting van de samenleving, Op de agenda staan duurzaamheid, klimaat, natuur, milieu, ecologie, onderwijs en vele technische ontwikkelingen in quantum-computers, digitalisering, robotisering op basis van AI (kunstmatige intelligentie), alsmede een groot aantal technische ontwikkelingen gekoppeld aan sociaal/maatschappelijke onderwerpen. Allemaal zaken waaraan veel aandacht moet worden besteed, maar dat is pas mogelijk indien we eerst definitief afscheid hebben genomen van de macht van fossiele energie en fossiele basisproducten die de samenleving vervuilen. Ook kunnen de neo-liberale machtsinstituten als de lobbyisten, kapitaal en het daaraan gekoppelde monetaire beleid niet doorschuiven. Daar moet eerst afscheid van genomen worden. Het mag niet gebeuren dat factoren als arbeid, inkomen, opleiding, her- en omscholing, in handen komt van het grote bedrijfsleven, die andere normen hanteren dan sociaal wenselijk. Er mag geen onderklasse ontstaan, waarin sw moderne slaven van de samenleving worden gedumpt. En dan de maatschappelijke onderwerpen als wonen, zorg, privacy en veiligheid de positie van de burger meegewogen moet worden. En in dat hele proces moet de staatsinstrichting van Europa op de schop. In deze overgangsfase moeten systeemfouten uit het model worden gehaald en moet de behartiging van de belangen van burgers vorm worden gegeven. Het kan niet zo zijn dat de sociaal/maatschappelijke aspecten de sluitpost van de rekening zijn. Epiloog, De bouw van een nieuwe samenleving/wereld zal geen sinecure zijn, de hier geformuleerde doelstellingen zullen slechts gerealiseerd kunnen worden met veel tegenwerkingen van de oude machtshebbers en onzekerheden over wat die nieuwe wereld gaat brengen voor de bewoners van morgen en overmorgen. Maar zulke grote verschuivingen hebben eerder plaatsgevonden, die zijn geslaagd. Een must is dat daar staatsmannen voor noodzakelijk zijn. Er zullen grote vermogens vernietigd moeten worden, dat zal pijn doen maar uiteindelijk, na vallen en opstaan, tot het beoogde resultaat leiden. Misschien kan dat hele proces wel een generatie duren, als de huidige machthebbers zich blijven verzetten. Vertrouwen in de toekomst vraagt om doorzettingsvermogen. Daar zijn krachtige leiders voor nodig met visie op de toekomst om de boboos met een grote egoos op te volgen. Maar eerst moet duidelijk zijn voor alle partijen dat de oude economie met zijn financieel/monetaire structuur verleden tijd is. De vraag is of wij voor een onmogelijke opgave staan. Daar ga ik in principe niet vanuit, alhoewel de uitdagingen groot zijn en als er verkeerde beslissingen worden genomen, hetgeen ik niet uitsluit, dat grote vertragingen zal veroorzaken. Maar al in de Oudheid was deze opgave al eeuwen gemeengoed. In de Bijbelboeken Leviticus 25 en Deuteronomium 15 staat al dat na het zevende sabbatsjaar (49 jaar) een zogenaamd ‘jubeljaar’ moest worden gevierd. In dat jaar werden alle schulden aan volksgenoten kwijtgescholden en kregen de Israëlische slaven hun vrijheid terug. Daarmee kon in die tijden iedere 50 jaar een nieuwe generatie een herstart maken met een schone lei. De laatste week werd bepaald door oorlogshandelingen in Oekraine. Oorlog is vrijwel nooit de oplossing en roept meer militair geweld op. Het werd een strijd van de boboos met de harde egoos die overtuigd waren van hun kracht en Poetin wel eens even een lesje zouden leren. Die strategie was gelukt tijdens de Brexit-onderhandelingen met Theresa May, die in 2019 twee keer werd gedwongen op haar knieën te gaan en vervolgens met lege handen naar Londen werd gestuurd. Het Europese netwerk was eensgezind en hardvochtig en niet bereid met de Engelsen te dealen. Opnieuw zijn ze eensgezind en bereid in heel korte termijn besluiten te nemen en ermee naar buiten te treden, waarvan de gevolgen voor onszelf niet bekend waren. Rutte klopte zich in de Kamer op de borst om te laten zien hoe trots hij daarop was. Voor alle zekerheid rekent de ECB, de gevolgen van het internationale betalingssysteem Swift voor de Russen te sluiten, nog wel even door voor de ECB, de EU en de lidstaten. Verder moet Europa zich opmaken voor een vluchtelingenstroom van miljoenen Oekraïners. Ik hoor Frans Timmermans bij Buitenhof zeggen “Europa is er klaar voor, wij zijn solidair met hen, ze worden met bloemen en thee bij de grens welkom geheten.” Paternotte was deze week ook optimistisch, maar toen het over aantallen ging, werd het stil. Ja, die opvang moet vooral in de Oost-Europese landen gebeuren. Niemand is hierover eerlijk: wij hebben de capaciteit helemaal niet grote aantallen toe te laten. Kijk naar de vluchtigingen-puinhoop in Griekenland hoe wij omgaan met vluchtelingen. We kondigen strenge sancties af die Rusland gaan treffen en dan bindt hij wel in en accepteert onze eisen. En als hij dat niet doet, wat dan? Storten we ons dan in een oorlog?

J.L. Blankestein, 25 februari 2022


Terug